Rozdział VII

W trosce o chrześcijańskiego ducha kultury

 

Wprowadzenie

332. Synod diecezjalny pragnie oprzeć podstawowy program działalności Kościoła opolskiego w dziedzinie kultury na wskazaniach, jakie nakreślił w 1998 r. papież Jan Paweł II w przemówieniu do biskupów polskich przybyłych z wizytą ad limina Apostolorum: „Kościół w Polsce ma w tej dziedzinie niezwykle ważną rolę do spełnienia. Chodzi o to, aby treścią i wartościami Ewangelii przepojone zostały kategorie myślenia, kryteria ocen i normy działania człowieka. Należy dążyć do tego, aby cała kultura przeniknięta została duchem chrześcijańskim. Kultura współczesna ma do swojej dyspozycji nowe środki wyrazu i nowe możliwości techniczne. Powszechność tych środków i potęga ich oddziaływania mają wielki wpływ na mentalność i kształtowanie postaw społeczeństwa. Nale¬ży zatem popierać ważne inicjatywy, które przyciągałyby uwagę twórców i sta¬nowiły bodziec dla promocji ich działalności oraz rozwoju i inspirowania ta¬lentów w harmonii z chrześcijańską tożsamością narodu i jego chwalebną tra¬dycją. Nie można szczędzić środków koniecznych do pielęgnowania tego wszystkiego, co szlachetne, wzniosłe i dobre. Potrzebny jest wspólny wysiłek zmierzający do budowania zaufania między Kościołem a ludźmi kultury oraz poszukiwania języka, którym trafi on do ich umysłów i serc, wprowadzając w sferę oddziaływania tajemnicy paschalnej Chrystusa, w zasięg owej «miłości, którą do końca umiłował» (por. J 13,1). Uwaga Kościoła winna być skierowana również na wszystkich wiernych świeckich, którzy mają w tej dziedzinie swą specyficzną rolę do spełnienia. Polega ona na odważnej, twórczej i aktywnej obecności w miejscach, gdzie kulturę się tworzy, rozwija i ubogaca. Bardzo ważnym zadaniem jest także wychowanie społeczeństwa, a zwłaszcza młodego pokolenia, do właściwego odbioru tego wszystkiego, co jest owocem kultury. «Kościół przypomina wszystkim, że kulturę odnosić należy do pełnej do¬skonałości osoby ludzkiej, do dobra wspólnoty i całej społeczności ludzkiej. Dlatego należy tak kształtować ducha, aby rozwijała się zdolność podziwiania, wnikania w głąb, kontemplacji i urabiania sobie sądu osobistego oraz zdolność kształcenia zmysłu religijnego, moralnego i społecznego»”.

333. Kościół w swoim nauczaniu stale przypomina również o konieczności posługiwania się środkami komunikacji społecznej (DSP i inne dokumenty posoborowe). Nauczanie Kościoła interesuje się nie tylko problematyką wykorzy¬stania mediów dla celów ewangelizacyjnych, ale w centrum zainteresowania znaj¬dują się także zagadnienia odpowiedzialności nadawców i odbiorców, problemy etyki mediów, ich wolności oraz kwestie wychowawcze.
Pierwszy Synod Diecezji Opolskiej przyjmuje słowa Jana Pawła II i nauczanie zawarte w innych dokumentach Kościoła jako wskazanie dróg, poprzez które Ewangelia winna docierać do serc naszych wiernych na progu trzeciego tysiąclecia. W świetle tego programu kieruje również postulaty do twór¬ców i animatorów kultury, do dziennikarzy i innych osób zaangażowanych na polu komunikacji społecznej oraz określa zadania duszpasterzy i katolików świeckich.

 

I. KOŚCIÓŁ WOBEC KULTURY

334. Dzięki sztuce sakralnej rozbrzmiewa w dziejach Kościoła przesłanie o dziele stworzenia, o Dobrej Nowinie i o zbawieniu. Kościół winien pełnić istotną funkcję kulturotwórczą w procesie, w którym człowiek urzeczywistnia się w wolności, otwierając się na wymiar religijny i odnajdując tożsamość dziecka Bożego.
W dobie jednoczenia się Europy i propagowania kultury laickiej i masowej pilnym zadaniem Kościoła jest troska o zachowanie kultury chrześcijańskiej, narodowej i regionalnej, należy dbać o zachowanie zwyczajów świątecznych, o wspólny śpiew, o bi¬blioteki i filmoteki, o chóry, zespoły muzyczne i teatry regionalne.

Zadania parafii

335. Parafia obok pełnienia swojej podstawowej funkcji duszpasterskiej jest środowiskiem kulturowym. Nie oznacza to konieczności podejmowania jakichś nadzwyczajnych działań: obowiązki wobec kultury spełnia ona wtedy, gdy jest miejscem wzorowego duszpasterstwa, dobrze prowadzonej katechezy, osadzo¬nej w kulturze narodowej i regionalnej, oraz starannie przygotowanej i pięknej liturgii, sprawowanej z poprawnym śpiewem i muzyką, w zadbanej i dobrze wyposażonej świątyni parafialnej.
Wspólnoty parafialne powinny tworzyć i popierać wartościową chrześcijańską kultu¬rę jako odpowiedź na powszechne zjawisko kultury masowej. Krzewicielami kultury chrześcijańskiej mogą stawać się najrozmaitsze parafialne stowarzyszenia, wspól¬noty i grupy religijne. Parafie powinny popierać i promować twórczość rzeźbiarzy, malarzy, pisa¬rzy, muzyków, ludzi teatru, organizując m.in. dni kultury chrześcijańskiej w parafiach lub dekanatach.
Wspólnota parafialna powinna stać się ośrodkiem ekumenicznie rozumianej kultury katolickiej, dlatego należy powrócić do rozwijanej przed wojną idei „domów katolickich”. Niektóre domy parafialne (plebanie), zbudowane lub rozbudowane dla celów katechetycznych, mogą z powodzeniem spełniać funkcję „domów kultury katolickiej” po niewielkich pracach adaptacyjnych. Ich zadaniem byłoby wspieranie, rozwijanie i propagowanie kultu¬ry duchowej młodzieży, ukazywanie miejscowej tradycji chrześcijańskiej, oży¬wianie działalności drużyn harcerskich, kultywowanie lokalnego folkloru, po¬pieranie twórczości artystycznej.

336. Synod usilnie zaleca, aby każda parafia – zwłaszcza w sytuacji, gdy wartościowa książka staje się droga – prowadziła własną bibliotekę i czytelnię parafialną, systematycznie uzupełnianą o nowe publikacje, przede wszystkim religijne.
W ośrodkach parafialnych mogłyby się odbywać wykłady i prelekcje o sprawach ważnych w życiu kościelnym i ogólnospołecznym, a także o tema¬tyce regionalno-historycznej.
Poleca się również sieć bibliotek związanych z działalnością Caritas.

Wychowanie do kultury

337. Istotne znaczenie w kształtowaniu i wychowaniu do kultury młodzieży ma szkolnictwo, którego zadaniem jest również wprowadzanie dzieci i młodzieży w rozumienie chrześcijańskich dzieł sztuki: poezji, prozy, muzyki, rzeźby i malarstwa, teatru, filmu itp. oraz stwarzanie możliwości bezpo¬średniego obcowania z tymi dziełami. Ogromną rolę w szkołach, ale także w parafiach, mają do spełnienia duszpasterze i katecheci, którzy powinni odsłaniać przed młodzieżą wartości humanistyczne i religijne zawarte w licznych dziełach sze¬roko pojętej sztuki.
Jednym z zadań katechezy szkolnej i parafialnej jest przygotowywanie do uczestniczenia w kulturze masowej i krytycznego korzystania z mediów, by młode pokolenie mogło wykształcić w sobie dobry, silny zmysł krytyczny, po¬zwalający na rozeznanie prawdziwych wartości.

338. Na Kościele opolskim spoczywa szczególny obowiązek wprowadzania wiernych w złożoność problematyki kulturowej i uwrażliwienia na jej specy¬ficzny, złożony i wielonarodowy charakter. Wykłady i prelekcje o kulturze i sztuce sakralnej regionu powinny być prowadzone w szkołach średnich, a zwłaszcza na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Opolskiego, w Muzeum Diecezjalnym i w innych ośrodkach formacyjnych.
Synod zachęca, aby tygodnie kultury chrześcijańskiej były organizowane na gruncie parafialnym np. w ramach uroczystości patronalnych. Dzień patronalny w parafii będzie wtedy nie tylko świętem religijnym, ale także świętem kultury chrześcijańskiej, przynoszącym ciekawe propozycje ubogacenia kultury osobistej i spędzenia wolnego czasu. Można zorganizować wtedy festyn, przedstawienie teatralne, koncert chóru czy orkiestry, konkurs recytatorski czy piosenkarski, wystawę fotografii i plastyki, spotkanie z pisarzami czy artystami itp. Ważnym elemen¬tem działań kulturalnych może być ponadto pogłębienie znajomości historii środowiska parafialnego i diecezjalnego.

339. Szczególną rolę w szerzeniu kultury chrześcijańskiej winno spełniać istniejące od roku 1984 Muzeum Diecezjalne, które – oprócz gromadzenia i zabezpieczania dzieł sztuki sakralnej – skupia i inspiruje środowisko twórców szeroko pojętej kultury i sztuki. Promuje ponadto współczesną sztukę sakralną poprzez organizowanie wystaw zmiennych artystów krajowych i zagranicznych, koncertów, spektakli teatralnych i wieczorów poezji. Ważnym zadaniem Muzeum Diecezjalnego jest również działalność dydaktyczna, polegająca na informowaniu zwiedzających o dziejach Kościoła oraz bogactwie i różnorodności kulturowej na Śląsku.
Synod zaleca kontynuowanie dotychczasowych form działalności Muzeum Diecezjalnego, a także jego misję ewangelizacyjną i duszpasterską, zwłaszcza wobec środowisk twórczych.

Koncerty muzyki religijnej w kościołach

340. Ważne znaczenie w pogłębianiu kultury muzycznej wspólnoty parafialnej pełnią także różnego rodzaju prezentacje muzyczne w formie koncertów. Synod zachęca do ich organizowania, przypomina jednakże, że zawsze trzeba przestrzegać odnośnych norm zawartych w dokumencie Kongregacji Kultu Bożego O koncertach w kościołach z 5 XI 1987 r. oraz w Kodeksie Prawa Kanonicznego (kan. 1210, 1213, 1222).
Wynika z nich jednoznacznie, że w kościołach, które od momentu konsekracji są miejscem świętym, również wtedy, gdy nie odbywają się w nich obrzędy liturgiczne, może być wykonywana tylko i wyłącznie muzyka religijna (por. O koncertach w kościołach, 5; KPK, kan. 1210). „Takie określenie musi wyraźnie wynikać z pierwotnego przeznaczenia utworów muzycznych lub pieśni, a także z ich treści. Jest niezgodne z prawem wykonywanie w kościele muzyki, która nie zrodziła się z inspiracji religijnej i została skomponowana z myślą o określonych środowiskach świeckich, niezależnie od tego, czy jest to muzyka dawna, czy współczesna, czy stanowi dzieło reprezentujące najwyższy poziom, czy też posiada charakter sztuki ludowej. Jej wykonywanie oznaczałoby brak szacunku wobec świętości kościoła, a także samego utworu muzycznego, który nie powinien być wykonywany w niestosownym dla niego kontekście” (O koncertach w kościołach, 8).

341. W oparciu o powyższe stwierdzenia Synod popiera organizowanie w kościołach jedynie „koncertów duchowych” albo „nabożeństw muzycznych”, podczas których koncertowe prezentacje dzieł muzyki sakralnej byłyby połączone z odpowiednim komentarzem, czytaniem Pisma Świętego, modlitwą i medytacją. Koncerty takie, obok niewątpliwych walorów edukacyjnych (poznawczych), winny „służyć głębszemu zrozumieniu muzyki i duchowemu uczestnictwu wiernych” (tamże, 10g). Inne koncerty religijne należy organizować poza świątyniami.

342. Przy organizacji wszelkiego rodzaju koncertów w kościołach ich organizatorzy powinni, za pośrednictwem proboszcza parafii, zasięgnąć opinii Diecezjalnej Komisji ds. Liturgii i Muzyki Kościelnej. Należy ponadto pamiętać, że – zgodnie z powyższymi dokumentami – „wstęp do kościoła winien być wolny i bezpłatny”, natomiast „strój i zachowanie zarówno wykonawców, jak i widzów, winny odpowiadać sakralnemu charakterowi kościoła” (tamże, 10c-d).

Ochrona dziedzictwa kulturowego

343. Na terenie diecezji opolskiej szczególna troska o ochronę zabytków sztuki sakralnej oraz ich inwentaryzacja i gromadzenie spoczywa na Muzeum Diecezjalnym. Merytoryczną opiekę Muzeum Diecezjalne sprawuje również nad wszystkimi parafialnymi muzeami i skarbcami w diecezji.
W parafii szczególna odpowiedzialność za ochronę zabytków sztuki kościelnej spoczywa na proboszczach i rektorach kościołów. Postanowienia ustawy państwowej i prawa kościelnego o ochronie zabytków obowiązują ich w sumieniu, gdyż są wyrazem wspólnej troski obywatelskiej o ocalenie dzie¬dzictwa narodowego, tak bezlitośnie niszczonego przez wojny, pożary, wanda-lizm i grabieże, a także zaniedbania ze strony osób odpowiedzialnych.
Ochrona zabytków sakralnych polega z jednej strony na ich inwentaryzacji (dlatego wymaga współpracy z uczelniami i instytutami naukowymi), z drugiej zaś na zabezpieczeniu. W ramach inwentaryzacji należy ująć nie tylko wielkość zasobów, ale tak¬że ich jakość artystyczną, historyczną, naukową, techniczną, sposób konserwa¬cji, ekspozycji oraz zabezpieczenia przed kradzieżą lub zniszczeniem.
Odpowiedzialność za ochronę zabytków sztuki sakralnej spoczywa rów¬nież na proboszczach i rektorach kościołów nie tylko zabytkowych, ale i współczesnych, w których znajdują się dzieła sztuki, czy też elementy wyposażenia kościołów już nie istniejących lub kościołów opuszczonych. Te ostatnie same w sobie wymagają szczególnej troski.

344. Staje się prawem synodalnym, zgodnie z przepisami państwowymi i kościelnymi, iż żadnemu proboszczowi lub rektorowi kościoła nie wolno wszczynać jakichkolwiek działań przy obiekcie zabytkowym bez uzyskania zgody kustosza (konserwatora) diecezjalnego i Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Ponadto nie wolno podejmować nikomu samodzielnych prac kon¬serwatorskich. Konserwacja wymaga kwalifikacji zawodowych i wysokiego poziomu ety¬ki zawodowej. Do kompetencji konserwatora diecezjalnego należy piecza nad dawnymi i współczesnymi dziełami sztuki sakralnej w diecezji.
W Wyższym Seminarium Duchownym oraz na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Opolskiego, w ramach wykładów z historii sztu¬ki (por. KL 129), należy prowadzić specjalne zajęcia poświęcone konserwacji sztuki kościel¬nej.

345. Obiekty szczególnie cenne, a zwłaszcza wycofane z kultu, mogą być prze¬niesione do Muzeum Diecezjalnego lub wzbogacić kolekcję parafialną. Podob¬nie ma się rzecz, jeśli chodzi o archiwa i księgozbiory parafialne. Muzea i kolekcje mają na celu nie tylko zabezpieczenie zabytków, ale i specyficzne oddziaływa¬nie duszpasterskie realizowane przez stałą ekspozycję i wystawy okresowe.
Obiektów przynależnych do parafii nie wolno zabierać w przypadku prze¬nosin proboszcza do innej parafii. Przenoszenie dóbr kultury wymaga zawsze zezwolenia konserwatora diecezjalnego oraz Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.

346. Ochronie podlega także otoczenie zabytkowych świątyń, cmentarz przyko¬ścielny wraz z dzwonnicą i drzewostanem. Cmentarze są miejscami, w których w szczególny sposób wyraża się wiara w zmartwychwstanie i specyficzna pa¬mięć parafii. Cmentarze zabytkowe podlegają ustawowej ochronie, obejmującej jego układ, pomniki, drzewostan itp. Opieką należy otoczyć kalwarie, drogi krzyżo¬we, kaplice, figury przydrożne, a także ruiny dawnych świątyń i resztki cmenta¬rzy. W duchu ekumenicznego braterstwa podobną troską należy objąć cmenta¬rze i pomniki innych wyznań czy narodowości.

Estetyka budowli sakralnych

347. Kościół nieustannie wykorzystuje i promuje sztukę m.in. przez wznoszenie nowych świątyń i innych obiektów związanych ze swoją działalnością. Należy przy tym pamiętać, aby w budownictwie sakralnym unikać przejmowania wzorów obcych, nie liczących się z rodzimymi tradycjami religijnymi, uwarunkowaniami krajobrazowymi, urbanistycznymi i regionalnymi. Projekt świątyni jest dziełem twórcy i po zatwierdzeniu przez władze kościelne i terytorialne nie powinien być zmieniany przez inwestora.
Kościół pragnie, aby dzieła sztuki sakralnej były „znakami i symbolami najwyższych rzeczywistości nadziemskich” (por. KL 122). Dotyczy to ukształtowania wnętrza i całego wystroju świątyni. Najważniejszym elementem powinien być ołtarz ofiary eucharystycznej, symbolizujący samego Chrystusa, oraz tabernakulum. W wystroju świątyni należy przestrzegać zasady sformułowanej w Konstytucji o liturgii świętej: szlachetnej prostoty i wysokiego poziomu artystycznego, które ważniejsze są od przepychu kosztownych tworzyw (por. KL 124). Synod zaleca, aby wprowadzać charakterystyczne dla polskich tradycji i uwarunkowań regionalnych motywy i materiały. Współpraca z twórcami ludowymi może wnieść wiele odświeżających elementów do wy¬stroju współczesnych świątyń.

348. Zaleca się przestrzegania w wystroju nowych kościołów przemyślanego programu ikonograficznego. Stanowczo trzeba zerwać ze zwyczajem tandetnych dekoracji okolicznościowych, wykonywanych z nieodpowiednich tworzyw. Nie licują z charakterem wnętrza kościelnego transparenty, gabloty i plansze. Należy też pamiętać, że czystość i porządek świątyni jest znakiem wiary i kultury miejscowej wspólnoty.
Proboszczowie i rektorzy zabytkowych świątyń powinni zadbać o uświadomienie zwiedzającym, że zabytki sakralne nie są muzeami, lecz miejscami kultu Boga, Jego „mieszkaniem z ludźmi”. Zwiedzając świątynie, nie tylko uczymy się historii naszego Kościoła, ale mamy także sposobność skupienia się, modlitwy i adoracji Najświętszego Sakramentu. W ten sposób urlop, podróż, wycieczka może stać się dla człowieka wierzącego pielgrzymką i religijnym przeżyciem.

 

II. MEDIA W KOŚCIELE – KOŚCIÓŁ W MEDIACH

349. Problematyka obecności Kościoła w mediach nabiera szczególnej aktu¬alności wobec postępującej komercjalizacji i unifikacji środków komunikacji społecznej. „Prawda, dobro i piękno” nie powinny poddać się dominującym trendom kultury masowej.
Kościół swoim wsparciem powinien podkreślać znaczenie pluralizmu me¬diów, będącego warunkiem ich wolności i niezależności. Rolą Kościoła jest także krytyczne wypowiadanie się o prawdzie i kłamstwie w mediach, o naru¬szaniu szacunku dla życia, o odrzucaniu i banalizacji wartości, o odpo¬wiedzialności nadawców i odbiorców za kształt rzeczywistości.

350. Diecezja opolska od lat w sposób aktywy jest obecna w różnych mediach. Po przemianach 1989 r. możliwe stało się wydawanie lokalnej wkładki ogólnopolskiego tygodnika „Gość Niedzielny”. Od 1992 r. istnieje sieć bibliotek Caritas. Od 1994 r. działalność prowadzi rozgłośnia diecezjalna „Radio Plus Opole”. Synod zachęca do współpracy z tymi instytucjami katolickimi.
„Radio Plus Opole” działa w oparciu o statuty, które zatwierdza Biskup Opolski. Celem działalności rozgłośni jest wszechstronne ukazywanie istotnych problemów życia ludzkiego, ze szczególnym uwzględnieniem problematyki religijnej, wartości chrześcijańskich i duchowości, aktualnych kwestii społecznych i kulturowych oraz różnorodności i bogactwa tradycji w diecezji opolskiej. Rozgłośnia diecezjalna realizuje swoje cele na sposób nowoczesny, dynamiczny, bliski człowiekowi, zgodnie z zasadami współczesnych sposobów komunikacji. „Radio Plus Opole” troszczy się o więzi ze wspólnotami parafialnymi, wspierając je w ich działaniach. Wszechstronną współpracę parafii z publikatorami diecezjalnymi oraz instytucjami katolickimi Synod uznaje za istotne wyzwanie współczesności.

351. Kontakt z medium drukowanym ułatwia działalność bibliotek parafialnych. Opiekę nad kościelnym ruchem bibliotecznym roztacza Centralna Biblioteka Caritas im. Josepha von Eichendorffa w Opolu.
Synod zachęca duszpasterzy do promowania bibliotek parafialnych i do rozwijania ruchu czytelniczego. Biblioteka Caritas pragnie być parafialnym animatorem kultury poprzez spotkania z dziećmi, organizowanie w okresie Adwentu „Niedziel dobrej książki”, konkursów, wieczorów poetyckich, wystaw, spotkań z redaktorami i dziennikarzami czasopism. Pomocą służy także Stowarzyszenie Bibliotek św. Karola Boromeusza, któremu podlega Centralna Biblioteka Caritas i jej oddziały terenowe.

352. Ważnym elementem misji Kościoła jest współpraca z mediami publiczny¬mi i komercyjnymi, rozgłośniami radiowymi, telewizją i czasopismami. Dostęp do mediów, drukowanych i elektronicznych, może ułatwiać infor¬mowanie odbiorców – także nie utożsamiających się z Kościołem – o jego życiu i działalności, o konkretnych problemach społeczności parafialnych, pozwala też na promowanie kultury chrześcijańskiej.

Media w parafii

353. Swoją rolę w mniejszych miejscowościach – oprócz bibliotek i czytelni parafialnych – mogą odegrać również księgarnie i kioski wydawnictw katolickich. Powinny one znajdować się w pobliżu świątyń i tylko w ostateczności punkty te mogą być umieszczone w ich obrębie. W takim przypadku należy zachować przepis mówiący, że: „W kościołach lub kaplicach nie można wystawiać, sprzedawać lub rozdawać książek czy innych pism, traktujących o sprawach religii lub obyczajów, jeśli nie zostały wydane za zezwoleniem kompetentnej władzy kościelnej albo nie zostały przez nią potem zaaprobowane” (KPK, kan. 827 § 4).

354. Obok udostępniania książek i prasy warto podjąć inicjatywy zmierzające do promocji wartości chrześcijańskich zawartych w filmach nie tylko religijnych, poprzez tworzenie parafialnych filmotek i klubów miłośników kina. Para¬fialne koła zainteresowań, poprzez swoją działalność popularyzującą kino, foto¬grafię czy muzykę, mogą się przyczynić do lepszego rozumienia mediów, ich wpływu na wychowanie oraz pomogą na krytyczny ich odbiór.

 



Pliki cookie pomagają nam udostępniać nasze usługi. Korzystając z serwisu, zgadzasz się na użycie plików cookie.